آب کرمان در نقطه هشدار؛ بارش بیشتر، مجوز کمتر و ضرورت همراهی مردم
از بهبود ذخیره سدها تا فشار بر سفرههای زیرزمینی؛ مدیرعامل آب منطقهای کرمان از برنامهای گسترده برای مدیریت منابع آب، کنترل برداشتها و تأمین آب شرب خبر داد.
کرمان – مهرکریمان نیوز/ بارندگیهای امسال اگرچه بخشی از نگرانیهای آبی کرمان را کاهش داده و ذخیره سدهای استان را از وضعیت بحرانی پایان پاییز گذشته فاصله داده است، اما روایت مدیرعامل شرکت آب منطقهای کرمان از وضعیت منابع آب نشان میدهد که نمیتوان افزایش بارش را به معنای پایان تنش آبی دانست؛ چراکه بخش مهمی از مسئله آب استان همچنان در زیر زمین و در آبخوانهایی قرار دارد که سالها تحت فشار برداشت قرار گرفتهاند.
حمید علیدادیسلیمانی در نشست خبری با اصحاب رسانه، تصویری چندلایه از وضعیت آب استان ارائه کرد؛ تصویری که از یک سو افزایش بارش و بهبود ذخیره سدها را نشان میدهد و از سوی دیگر از حدود هفت هزار حلقه چاه غیرمجاز، برداشت ۴۵۰ میلیون مترمکعبی از این چاهها، ضرورت تعدیل برداشت چاههای مجاز، نصب هزاران کنتور هوشمند و وابستگی فعلی آب شرب شهر کرمان به منابع زیرزمینی حکایت دارد.
به گفته وی، مدیریت آب دیگر صرفاً مسئلهای فنی و اداری نیست و بدون آگاهی و همراهی مردم امکان عبور از شرایط موجود وجود ندارد.
بارش بیشتر شد، اما بحران آب تمام نشده است
مدیرعامل شرکت آب منطقهای کرمان با اشاره به شرایط ابتدای سال آبی جاری گفت: در پایان پاییز گذشته تنها یک میلیمتر بارش ثبت شده بود و ذخیره سدهای استان به حدود ۱۵ درصد رسیده بود؛ شرایطی که اگر ادامه پیدا میکرد، تأمین آب از سد نساء نیز با مشکل جدی مواجه میشد.
با فعال شدن چند سامانه بارشی، شرایط تغییر کرد و ذخیره سدها افزایش یافت. بر اساس آمار ارائهشده در نشست، اکنون نزدیک به ۲۸۰ میلیون مترمکعب آب پشت سدهای استان وجود دارد که حدود ۳۷ درصد ظرفیت مخازن را شامل میشود.
میزان بارش ثبتشده استان نیز ۱۶۸ میلیمتر اعلام شده؛ رقمی که بالاتر از متوسط ۱۲۹ میلیمتری بارش استان است. از نگاه مدیرعامل آب منطقهای، نکته مثبت دیگر امسال، توزیع متوازنتر بارندگی میان شمال و جنوب استان بوده است؛ چراکه در سالهای گذشته بخش قابل توجهی از بارشها در جنوب متمرکز میشد.
با این حال، پیام اصلی علیدادیسلیمانی روشن بود: بارندگی بیشتر به معنای پایان بحران آب نیست.
این نکته از آن جهت اهمیت دارد که آب شرب شهر کرمان همچنان عمدتاً از منابع زیرزمینی تأمین میشود و برای عبور از تابستان امسال نیز حدود ۱۰ حلقه چاه جدید وارد مدار شده است.
۱۸ هزار و ۵۰۰ چاه مجاز زیر ذرهبین
بخش دیگری از سخنان مدیرعامل آب منطقهای به منابع آب زیرزمینی اختصاص داشت؛ جایی که به نظر میرسد اصلیترین میدان نبرد مدیریت آب کرمان است.
به گفته علیدادیسلیمانی، استان در گذشته حدود ۲۱ هزار حلقه چاه کشاورزی دارای پروانه داشت که اکنون این تعداد به حدود ۱۸ هزار و ۵۰۰ حلقه رسیده است. بخشی از این کاهش مربوط به چاههایی است که بیش از پنج سال غیرفعال بودهاند و مجوز آنها لغو شده تا امکان بازگشت آنها به مدار بهرهبرداری وجود نداشته باشد.
اما ساماندهی چاههای مجاز به همین جا ختم نمیشود. در مناطق ممنوعه، طرح تعدیل پروانههای بهرهبرداری در حال اجراست و مطابق برنامه باید ۲۵ درصد از میزان آب مجاز پروانهها کاهش یابد.
مدیرعامل آب منطقهای اعلام کرده این فرآیند تا پایان مهرماه تکمیل خواهد شد.
به این ترتیب، سیاست مدیریت آب استان فقط برخورد با چاههای غیرمجاز نیست؛ بلکه حتی بهرهبردار دارای پروانه نیز باید در چارچوب ظرفیت واقعی آبخوان برداشت کند.
۱۰ هزار کنتور برای کنترل برداشت آب
یکی از مهمترین ابزارهای اجرای این سیاست، کنتورهای حجمی و هوشمند است.
علیدادیسلیمانی اعلام کرد طی چهار سال گذشته بیش از ۹۵ درصد چاههای مشمول در شمال استان به کنتور مجهز شدهاند که تعداد آنها حدود ۶ هزار دستگاه است. در جنوب استان نیز حدود چهار هزار کنتور نصب شده است.
تفاوت مهم در رویکرد جدید این است که کنتور پس از نصب، بدون انتظار برای تکمیل پوشش یک دشت، وارد مدار میشود تا برداشت واقعی از همان ابتدا قابل کنترل باشد.
همچنین برای ادامه کنتورگذاری در جنوب و شرق استان، قراردادها و مناقصههای جدید در نظر گرفته شده است.
این سیاست از منظر مدیریت منابع آب اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در شرایطی که امکان اندازهگیری مستقیم بسیاری از منابع زیرزمینی دشوار است، کنتور به ابزار اصلی تبدیل میشود تا برداشت از «مجوز روی کاغذ» به «مصرف واقعی و قابل اندازهگیری» نزدیک شود.
۷ هزار چاه غیرمجاز؛ ۴۵۰ میلیون مترمکعب برداشت
شاید یکی از جدیترین اعداد مطرحشده در نشست، مربوط به چاههای غیرمجاز باشد.
مدیرعامل آب منطقهای کرمان تعداد چاههای غیرمجاز استان را حدود هفت هزار حلقه اعلام کرد؛ از این تعداد، حدود سه هزار حلقه باید مسدود و چهار هزار حلقه دیگر تعیین تکلیف شوند.
به گفته وی، برداشت غیرمجاز از این چاهها حدود ۴۵۰ میلیون مترمکعب برآورد میشود؛ رقمی که در کنار برداشت حدود پنج میلیارد مترمکعبی چاههای دارای پروانه، نشان میدهد فشار بر منابع زیرزمینی کرمان ابعاد گستردهای دارد.
از ابتدای سال نیز برای حدود ۵۰۰ حلقه چاه غیرمجاز دستور قضایی دریافت شده و تاکنون ۲۳۰ حلقه مسدود شده است.
اما اجرای احکام با یک مانع جدی روبهرو است: مقاومتهای اجتماعی.
علیدادیسلیمانی تأکید کرده است که در برخورد با چاههای غیرمجاز مماشاتی وجود ندارد، اما در عین حال گفته حدود ۹۰ درصد چاههای غیرمجاز استان در مناطق جنوبی و شرقی قرار دارند؛ مناطقی که به گفته او برای بسیاری از بهرهبرداران، معیشت جایگزین وجود ندارد.
اینجا مسئله آب از یک موضوع صرفاً فنی عبور میکند و به یک مسئله اجتماعی تبدیل میشود؛ چاه غیرمجاز باید تعیین تکلیف شود، اما اگر اجرای قانون بدون برنامه جایگزین معیشتی باشد، مقاومت اجتماعی میتواند اجرای سیاستهای حفاظتی را دشوارتر کند.
قانون باید قبل از حفر چاه وارد عمل شود
مدیرعامل آب منطقهای کرمان یکی از مشکلات اصلی را بازدارنده نبودن قوانین موجود عنوان کرد.
به گفته وی، در برخی موارد چاه غیرمجاز پس از پر شدن دوباره تخلیه میشود و مورد استفاده قرار میگیرد. او تأکید کرده است که رویکرد مطلوب این است که قانون از ابتدا مانع حفر چاه غیرمجاز شود، نه اینکه پس از ایجاد چاه و شکلگیری وابستگی اقتصادی و اجتماعی، دستگاههای اجرایی و قضایی با دشواری اجرای حکم مواجه شوند.
این دیدگاه با یک واقعیت مهم در کرمان همخوان است: مدیریت بحران آب فقط با افزایش تعداد عملیات انسداد حل نمیشود؛ پیشگیری، کنترل حفر چاه، اصلاح الگوی کشت و ایجاد معیشت جایگزین نیز باید همزمان پیش برود.
آب شرب کرمان؛ همچنان وابسته به سفرههای زیرزمینی
در بخش تأمین آب شرب، مدیرعامل آب منطقهای از تدوین طرح جامع تأمین آب برای شهرهای استان خبر داد.
برای شهر کرمان، انتقال آب از خلیج فارس در کنار منابع داخلی و خط پدافندی پیشبینی شده است. برای زرند نیز برنامه انتقال آب از همین مسیر مطرح شده و طبق اظهارات علیدادیسلیمانی، آب پس از رسیدن به کرمان از مسیر چترود به سمت زرند منتقل خواهد شد؛ به این ترتیب چترود نیز در مسیر این خط قرار گرفته است.
برای جیرفت و عنبرآباد نیز طرح انتقال آب از سد جیرفت در حال اجراست و برای شهرهای شرقی، فاز نخست انتقال آب از سد نساء به بم و بروات انجام شده و مطالعات فاز دوم برای چهار شهر شرقی به پایان رسیده است.
در همین حال، پروژه انتقال آب خلیج فارس به شهر کرمان نیز در حال اجراست و مدیرعامل آب منطقهای وعده داده فاز نخست این طرح در پاییز امسال به کرمان برسد. برای تکمیل این پروژه نیز ۲۰۰ میلیارد تومان منابع استانی اختصاص یافته و ظرفیت فاز نخست ۵۰۰ لیتر اعلام شده است.
اما نکته قابل توجه در سخنان مدیرعامل، تأکید همزمان بر ضرورت انتقال آب و تلاش برای استفاده نکردن از آن بود.
او با اشاره به هزینه بالای آب خلیج فارس گفت اگر هر شهروند کرمانی روزانه فقط پنج لیتر صرفهجویی کند، میتوان فشار برای استفاده از این آب گرانقیمت را کاهش داد.
دریای عمان؛ پروژهای بزرگ برای آینده
در کنار خلیج فارس، دریای عمان نیز در نقشه تأمین آب بلندمدت کرمان قرار دارد.
به گفته علیدادیسلیمانی، برای استان کرمان حدود ۱۵۰ میلیون مترمکعب آب از دریای عمان تخصیص گرفته شده و این طرح میتواند بهویژه برای صنایع و شهرهای جنوبی استان اهمیت داشته باشد.
وی فاصله دریای عمان تا کرمان را حدود ۵۷۰ کیلومتر اعلام کرده و اجرای این طرح را پروژهای سنگین دانسته است. در حال حاضر تلاش برای جذب سرمایهگذار و تعیین مدل تأمین مالی آن ادامه دارد.
بنابراین، کرمان در حال حرکت همزمان در چند مسیر است: استفاده از منابع زیرزمینی، انتقال آب خلیج فارس، پیگیری آب دریای عمان و توسعه طرحهای انتقال از سدهای داخلی.
اما هیچکدام بهتنهایی پاسخ نهایی بحران آب نیستند.
۱۶ طرح و ۶۳ پروژه؛ هیچ پروژهای تعطیل نیست
در حوزه پروژههای عمرانی نیز مدیرعامل شرکت آب منطقهای از فعال بودن ۱۶ طرح و ۶۳ پروژه در استان خبر داد و تأکید کرد که باوجود محدودیتهای اعتباری، هیچ پروژهای تعطیل نشده است.
تثبیت پایههای پل اسفیکان بم با اعتباری بیش از ۱۰۰ میلیارد تومان از جمله پروژههایی است که قرار است تا پایان سال به اتمام برسد.
همچنین عملیات باقیمانده سد قدرونی در برنامه بهرهبرداری امسال قرار دارد و سد صفارود نیز بیش از ۹۸ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و طبق برنامه اعلامشده، باید تا هفته دولت سال آینده به بهرهبرداری برسد.
این پروژهها اگرچه در ظاهر پروژههای عمرانی هستند، اما در واقع بخشی از زیرساخت امنیت آبی استان به شمار میروند؛ زیرا هرچه شبکه تأمین و ذخیره آب متنوعتر شود، وابستگی به یک منبع خاص کاهش پیدا میکند.
آب؛ مسئلهای که دیگر فقط دولتی نیست
شاید مهمترین بخش نشست خبری مدیرعامل آب منطقهای کرمان، نه یک عدد و نه یک پروژه، بلکه تأکید بر نقش مردم بود.
علیدادیسلیمانی تصریح کرد که تا زمانی که منابع فراوان باشد، جامعه کمتر به ضرورت آگاهیبخشی توجه میکند، اما اکنون که منابع و مصرف به نقطهای نامتوازن رسیدهاند، اطلاعرسانی و تبیین وضعیت باید جدیتر دنبال شود.
از نگاه او، مردم زمانی همراه سیاستهای مدیریت آب میشوند که بدانند وضعیت واقعی منابع چیست، هزینه تأمین آب چقدر است و مصرف بیرویه چه تبعاتی برای آینده استان دارد.
این نگاه، جایگاه رسانه را نیز از انتشار خبرهای مربوط به پلمب چاه یا افتتاح پروژه فراتر میبرد. رسانه باید بتواند میان «وضعیت منابع»، «هزینه تأمین»، «مصرف مردم»، «برداشت کشاورزی»، «فعالیت صنایع» و «تصمیمهای حاکمیتی» ارتباط برقرار کند.
پنج لیتر؛ یک عدد ساده با یک پیام بزرگ
پیشنهاد پنج لیتر صرفهجویی روزانه برای هر شهروند شاید در نگاه نخست عدد کوچکی باشد، اما پیام آن بزرگتر از خود عدد است.
اگر قرار باشد کرمان برای هر تابستان به منبع جدیدی از آب نیاز داشته باشد، هزینه انتقال، تصفیه، پمپاژ و نگهداری این منابع نیز افزایش خواهد یافت. از همین رو، مدیریت مصرف در کنار توسعه منابع باید همزمان دنبال شود.
مدیرعامل آب منطقهای نیز تأکید کرده است که تأمین آب وظیفه حاکمیت است، اما مصرف نیز نیازمند صرفهجویی و ابزارهای کنترلی است.
واقعیت این است که کرمان امروز در شرایطی قرار دارد که حتی بارش بالاتر از متوسط نیز نمیتواند نگرانیهای انباشتهشده سالهای خشکسالی را یکباره برطرف کند.
مسئله اصلی، فقط آب نیست؛ اعتماد است
آنچه از مجموعه اظهارات مدیرعامل آب منطقهای کرمان میتوان دریافت، این است که مدیریت آب استان در سه جبهه همزمان در حال حرکت است: کنترل برداشت، توسعه منابع و اصلاح مصرف.
اما موفقیت این سه جبهه به یک عنصر چهارم نیز وابسته است: اعتماد عمومی.
وقتی از کشاورز خواسته میشود ۲۵ درصد از برداشت مجاز خود را کاهش دهد، وقتی کنتور نصب میشود و برداشت اندازهگیری میشود، وقتی چاه غیرمجاز مسدود میشود و همزمان قرار است منابع جدیدی مانند آب خلیج فارس و دریای عمان با هزینه سنگین به استان برسد، مردم باید بدانند این سیاستها بر چه مبنایی اجرا میشوند و آیا قانون برای همه بهرهبرداران با یک معیار اعمال میشود یا خیر.
از همین منظر، شفافیت در اجرای قانون، اعلام دقیق وضعیت پروندههای مرتبط با برداشتهای بزرگ، توضیح درباره میزان برداشت صنایع و چگونگی جبران خسارتهای احتمالی، میتواند بخشی از همان آگاهیبخشی باشد که مدیرعامل آب منطقهای بر آن تأکید دارد.
جمعبندی؛ کرمان نمیتواند فقط با آب جدید نجات پیدا کند
کرمان امروز هم سدهای پرآبتری نسبت به ابتدای سال آبی دارد، هم بارش آن از متوسط استانی بیشتر بوده، هم پروژههای انتقال آب در حال اجراست و هم طرحهای جدیدی برای منابع آب شرب و صنعتی روی میز قرار دارد.
اما در سوی دیگر، هزاران حلقه چاه غیرمجاز، صدها میلیون مترمکعب برداشت غیرمجاز، فشار بر آبخوانها، ضرورت تعدیل برداشت چاههای مجاز، فرونشست زمین و وابستگی فعلی آب شرب شهر کرمان به منابع زیرزمینی همچنان پابرجاست.
بنابراین، مسئله آب کرمان را نمیتوان با یک پروژه، یک سد یا یک خط انتقال حل کرد.
آب جدید لازم است، اما کافی نیست؛ قانون باید یکسان اجرا شود، برداشت باید اندازهگیری شود، الگوی کشت باید اصلاح شود، برای جوامع وابسته به چاههای غیرمجاز راهکار معیشتی تعریف شود و مهمتر از همه، مردم باید بدانند که بحران آب پیش از آنکه به شیرهای آب برسد، در آبخوانها و سفرههای زیرزمینی شکل گرفته است.
این همان نقطهای است که پنج لیتر صرفهجویی روزانه هر شهروند، در کنار هزاران کنتور و صدها حکم قضایی، میتواند معنای واقعی خود را پیدا کند: نجات آب کرمان فقط با رساندن آب بیشتر ممکن نیست؛ با مصرف کمتر، برداشت دقیقتر و اجرای عادلانهتر قانون ممکن خواهد شد.
